1 SANAT

‘11 yıldır koleksiyonerlerin tercihi’

YAZILAR

Çayyolu Life - Mehmet ÜNAL-  Geleneksel Sanatlar -  Tombak

GELENEKSEL SANATLAR

TOMBAK





Tombak Havan Şamdan

MEHMET ÜNAL

Çayyolu Life, Mayıs 2015

Share on Facebook Share via e-mail Print

Sevgili okurlar, bu sayıda Geleneksel Sanatlar yazı dizimin devamı olan ve çok sevdiğim bir dal olan Tombak ile devam ediyorum. Geleneksel kültür miraslarımızdan biri olan Tombak sanatı, Osmanlı döneminden günümüze taşınmakla birlikte ortaçağ simyacılığına kadar uzanan bir tarihi vardır. Osmanlı’da 18. yüzyılların başında gelişmeye başlayan sanat dalı, altın ve gümüşün çok pahallı olmasından ötürü ortaya çıkmıştır. Ustalarının tamamına yakını Ermeni’dir, günümüzde de sadece Ermeni aileler bu sanatı sürdürmektedir. Bazı ev eşyalarına, cami içi dekor öğelerine, askeri kıyafetlere altın görünümü kazandırmak için bulunmuş bir sanattır. Osmanlı döneminde askeri alanda yapılan eserler ilk örnekler olarak müzelerde yerini almaktadır. Geleneksel sanatlar arasında en görkemlisi olarak nitelendirilmektedir.

Tombak, altın, civa karışımı ile harmanlanmış bakır eşyadır. Günümüzde de halen yaygın olan ve uygulanan bu sanat dalı, damga ve kitabelerde de görülebilmektedir. Topkapı Sarayı silah bölümünde tombak sanatı ile yapılmış, zırh, miğfer, kalkan, salah damgası gibi askeri gereçler kullanılmıştır. Hemen hemen her alanda eserleri bulunan bu sanat, Osmanlı mutfağında da kullanılmıştır. Kapların kime ait olduğunu belli etmek için bu sanat dalına ait şekiller ve teknikler kullanılmıştır. Günümüzde ise kemer tokaları, kahve fincanı, leğen, ibrik, tepsi, düğme, havan şamdan, hamam tası, sahan, şekerlik, sakızlık gibi gereçler bu teknik ile formlaştırılmıştır.

Tombak sanatının bazı teknikleri bulunmaktadır. Altın ve gümüşün nadir bulunduğu dönemlerde bu madenlere benzer bir teknik geliştirmek için kullanılan bu sanat dalı için, altın ve gümüşte olduğu gibi tombak malzemeleri de civa içinde sıvılaşabilmelidir. Bu iki karışım amalgam adı ile nitelendirilmektedir. Uzun yıllar deforme olmadan muhafaza edilen ve sağlam pürüzsüz yapıya sahip olan teknik, bu özelliği ile hala gündemini korumaktadır.


Tombak Leğen, İbrik

Tombak Şifa Tası

Tombak Sakızlık

Tombak Sanatının Yapılışı:

Tombak sanatı için öncelikle gerekli olan karışımı porselen ya da cam eşyada harmanlamak gereklidir. Bu kaplar içinde, civa ve 24 ayar altın çok ince kıyılarak sıvılaşmış bir hale getirilir. Bu karışımın pürüzsüz sıvılaşma işlemi, ahşap kaşık ya da çubuk yardımı ile gerçekleştirilir. Karışım daha pürüzsüz hale gelmesi ve daha akışkan hale dönüşmesi için tülbentten geçirilir. Obje zımparaların ve iyice dezenfekte edilir. Karışımı objeye sürmek için, fırça ya da bez tampon kullanılır. Yüzeye karışım iyice yedirilerek sürülür ve odun kömürü ateşi üzerine konularak iyice kuruması ve civanın uçması sağlanır. Odun ateşinin küllenmiş olması şattır. Şimdilerde düşük ısıda fırınlarda da bu işlem yapılabilmektedir. Civanın uçma işlemi esnasında ağzınız mutlaka kapalı olmalıdır. Çünkü civanın içinde bulunan zararlı etkenler, iç organlara zarar verebilir ve bunun sonucu ölüm olabilir. Bu sanat ile uğraşan birçok üstat bu yüzden yaşamlarını yitirmiş ve birçok tehlikeden geçmiştir. Tombak eserlerin antika müzayedelerinde çok yüksek fiyatlara alınıp satılmasındaki sebep, üretim tekniğinin zorluğu ve hayati riskidir. Osmanlı döneminde şimdiki gaz maskesi gibi koruyucu gereçlerin olmayışı, tombak ustalarının 30’lu yaşlarında vefat etmesine sebep olmuştur.

Tombak sanatı tekniği ile oluşturulan eşyaların deforme olmamasının sebebi, yapılan karışım yüzeye sürülünce obje onu içine çeker ve özdeşleşme sağlanır. Bu da tabaka oluşumuna engel olur ve çizik, darbe, döküntü gibi olumsuz durumlar ile karşılaşmayı önler ancak korozyona maruz kalmasını önleyemez. Korozyon sonucunda tombak değerini kaybeden eşyaların da değeri düşük olur. 

Günümüzde Paşabahçe Mağazalarında tombak standında yeni üretim eserleri, antika mağazalarında Osmanlı dönemi tombaklarını inceleyebilirsiniz. Yaz aylarında –malum bahar kalmadı artık- değerli okurlarıma mutluluk, sağlık, başarı ve esenlik diliyorum. Yakında TRT ekranlarında görüşmek üzere.


Tombak Miğfer

Tombak Sahan